گزارشی از استانداردها و نظارت بر بازار اسباببازی در ایران؛ تولید از آنها، نظارت از ما
گزارشی از استانداردها و نظارت بر بازار اسباببازی در ایران
تولید از آنها، نظارت از ما
مغازه پر است از جعبههاي رنگارنگ با نوشتههاي درشت انگليسي و گوشه و كنار بسياري از جعبهها خطوط ريز چيني به چشم ميخورد و البته هشدارهايي به زبان فارسي روي بعضي جعبهها؛ داراي قطعات ريز، خطرناك براي كودكان زير سه سال و... اما انگار مادر بچه هر طرفي كشيده ميشود كه بچه ميكشدش، نه هشدارهاي روي جعبهها. خانم فروشنده كلاه بچه را بالا ميزند و به صورتش نگاه ميكند. سعي ميكند با لبخند توجه بچه را به اسباببازيهاي كنار پيشخوان جلب كند. جعبههاي عروسك كنار هم چيده شدهاند و بچه با چشمهاي كنجكاو يكي يكي نگاهشان ميكند. باربي، ماشينهاي كوچك و بزرگ، انواع عروسكها و شخصيتهاي كارتونها، تلسكوپ، ارگ و بازيهاي فكري. اين اسباببازيها راه درازي طي كردهاند تا به اين مغازه برسند و همينطور سالهايي دراز براي اينكه به اين هشدارها، علايم و استانداردها برسند. ظاهرا شوراي نظارت و سياستگذاري بر اسباببازي كودكان بيش از گذشته به استانداردها توجه نشان ميدهد و در حال شناسنامهدار كردن تمام اسباببازيهاي موجود در بازار است. با اين حال هنوز طبق برآورد دبير اين شورا، چيزي معادل 25درصد واردات اسباببازي غيرقانوني و فارغ از نظارتهاي سازمان استاندارد است. سهم ايران از توليد اسباببازي در حالت خوشبينانه به پنجدرصد كل اسباببازيها ميرسد و بسياري از معيارهاي كيفي اسباببازيها قرباني قيمت ارزان كالاهاي چيني و صرفه مالي آنها براي مصرفكنندگان شده است. ظاهرا هنوز هم راههاي درازي است كه طي نشده باقي مانده.
اسباببازيهاي آلوده
خبر ورود اسباببازيهاي آلوده به كشور سال گذشته پررنگتر از قبل مطرح شد و
نگرانيهايي به وجود آورد. مديركل استاندارد و تحقيقات صنعتي استان تهران،
اسامي 27 برند اسباببازي را به عنوان غيراستاندارد و مخرب اعلام كرد كه
با كيفيت پايين و از مواد بازيافتي ساخته شده بودند. اسباببازيهاي
وارداتي كه نظارت درستي بر آنها صورت نگرفته بود، كودكان را در معرض خطر
آلودگي و اختلال رشد و حتي سرطان قرار داده بود. اين موضوع چيز جديدي نبود.
در سال 87 نيز معاون اداره كل نظارت بر اجراي استاندارد موسسه استاندارد و
تحقيقات صنعتي ايران، در گفتوگو با ايسنا نسبت به استفاده از
اسباببازيهاي آلوده هشدار داده و از يويوي غيراستاندارد، انواع حيوانات و
عروسكها، هواپيما، ماشين اسباب بازي، تفنگ، اسكوتر برقي و غيربرقي،
پوليشي و سپر شمشي غيراستاندارد نام برده بود.
شوراي نظارت بر اسباببازيها از سال 81 به بعد اسباببازيها و سرگرميهاي
داخلي را به ثبت رسانده و از همان سال هم شروع به صدور مجوز براي ورود
اسباببازي به كشور و نظارت دقيقتر بر آنها با كنترل فلزات و عناصر سنگين
به كار رفته و اندازه مجاز آنها در اسباببازيها كرد اما همچنان خلأهايي
در اين سالها وجود داشته كه به اسباببازيهاي آلوده اجازه ورود ميداد.
مثل مصوبهاي كه بر اساس آن كالاهاي با ارزش كمتر از دو هزار دلار از ارجاع
نمونه به موسسه استاندارد معاف بود و برخي واردكنندگان كالاها در چند
اظهارنامه دو هزار دلاري تنظيم ميكردند تا از بررسي و نظارت موسسه
استاندارد عبور كنند. با لغو اين مصوبه ورود اسباببازيهاي آلوده بيشتر
محدود به كالاهاي قاچاق شد.
تمام اسباببازيها بايد تا پايان سال ثبت شوند
فرجو دبير شوراي نظارت و سياستگذاري بر اسباببازي كودك كانون پرورش فكري
كودكان و نوجوانان به تازگي از طرح تهيه شناسنامه براي تمام
اسباببازيهاي موجود در بازار خبر داده است. او در اينباره به شرق
ميگويد: «در ارتباط با كالاهاي ثبتي كه توليد داخل هستند، براي جلوگيري از
كپيبرداري بازيها برچسب هولوگرام چاپ شده كه شماره ثبت هر بازي روي آن
هست و خريدار ميتواند شماره آن را براي سامانه پيام كوتاه ارسال كند و
شناسنامه بازي را دريافت كند. اين كار دو هدف را دنبال ميكند: اول اينكه
حفظ اصالت اسباببازي كه در كشور توليد ميشود و دوم اينكه مشخصات طرح و
سال توليد و توليدكننده بازي و ساير اطلاعات بازي ميتواند در اختيار
مصرفكننده قرار بگيرد. در داخل، بعضي توليدكنندهها براي ثبت مراجعه
نكردهاند چون ثبت اختياري است و براي حفظ حق و حقوق توليدكنندگان است.
بخشي از اسباببازيها هم به عللي ثبت نشدهاند. مثلا كپيبرداري از يك
نمونه خارجي بوده در حالي كه براي ثبت بايد 30درصد تغيير و دخل و تصرف در
نمونه خارجي ايجاد شده باشد. براي ساماندهي اسباببازيهاي ثبت نشده هم
هولوگرام توزيع و فروش در نظر گرفته شده است.»
او درباره اجراي اين طرح براي كالاهاي وارداتي اضافه ميكند: «مرحله ديگر
طرح مربوط به اسباببازيهاي وارداتي است كه از سال 81 به بعد براي آنها
مجوز فرهنگي صادر شد. سازمان استاندارد هم آنها را از نظر ايمني و
استاندارد بررسي و مجوز صادر ميكند. براي اسباببازيهاي وارداتي هم اين
هولوگرام ساخته ميشود كه از كالاي قاچاق تشخيص داده شود. اما در سطح بازار
هنوز دستگاههاي ديگر با ما همكاري نكردهاند. مثل اتحاديه، شوراي اصناف،
اماكن و نيروي انتظامي. ما در ارتباط با اسباببازيهاي ممنوعه اطلاعرساني
كردهايم و جلسات مشتركي براي ايجاد واحدهاي بازرسي با اين دستگاهها
داشتهايم. شوراي نظارت هم نيروهايي را براي اين كار تربيت كرده اما همكاري
لازم صورت نگرفته. در حالي كه قاچاق از نظر فرهنگي و ايمني ميتواند
كودكان را مورد تهاجم قرار دهد. اگر رنگ اسباببازي مسمومكننده باشد و
اختلال در رشد فيزيكي كودك به وجود آورد، شوخيبردار نيست.»
به گفته دبير شوراي سياستگذاري و نظارت بر اسباببازي، در حال حاضر مرحله
اول اين طرح اجرا شده و اطلاعات نزديك به 20 عنوان سرگرمي و اسباببازي
وارد سامانه شده است. تا آخر سال هر سه مرحله طرح به پايان ميرسد. به طوري
كه در سالهاي آينده هيچ اسباببازياي نبايد بدون هولوگرام در بازار
باشد.
واردات 45ميليون دلاري اسباببازي در سال 90
سه ميليون و 600 هزار دلار در هر ماه ميانگين واردات اسباببازي از 21 گمرك
تخصصي كشور است كه اگر ضرب در 12 شود نشان ميدهد، رقمي حدود 45 ميليون
دلار در سال 90 ارزش واردات اسباببازي به كشور بوده است. در حالي كه در
سال 81 كه شروع نظارت بر ورود اسباببازيها به كشور بود، ماهانه نزديك به
57هزار دلار واردات داشتيم.
فرجو ضمن ارايه اين آمار از ورود بيش از 90درصد اين اسباببازيها از كشور
چين ميگويد: «اسباببازي كه چين توليد ميكند به لحاظ اينكه مواد اوليه
ارزان استفاده كرده و دستمزد كارگر در آنجا پايين است، قيمت پاييني دارد.
البته چين كالاهاي درجه بالا هم توليد ميكند كه استانداردهاي جهاني مثل
en71 و sts را رعايت كرده كه در كشورهاي مختلف قابل قبول باشد، اما بعضي
توليدكنندههاي چيني براي پايين آوردن قيمت، استانداردها را رعايت
نميكنند. خريدار ايراني هم براي اينكه ارزانترين كالا را تهيه كند، به
اين سمت ميرود. اين اتفاق در كشورهاي آمريكايي و اروپايي هم رخ داده و در
نمونههايي سرب و رنگ اسباببازيهاي چيني بيش از اندازه بوده است.»
به گزارش گروه تحقيقات بازار (NPD) بازار اسباببازي در دنيا 3/83 ميليارد
دلار را در سال 2010 به خود اختصاص داده است كه در مقايسه با سال 2009 حدود
پنج درصد افزايش داشته است. سهم بازار در منطقه آسيا دو برابر ميانگين كل،
افزايش داشته است اما همچنان آمريكا با 22ميليارد دلار در صدر بازار
اسباببازي قرار گرفته. اين كشور به همراه ژاپن، چين، انگلستان و فرانسه
50درصد بازار اسباببازي جهان را در اختيار دارند.
رعايت استانداردها
فرجو ميگويد: «در ايران بيشترين مشكل در اسباببازيهاي وارداتي چيني در مورد عدم رعايت نشانهگذاري استاندارد ديده شده است. مثلا اگر اسباببازي قطعات ريز دارد هشدار بايد روي بسته اسباببازي ثبت شود. واردكننده بايد برچسب فارسي روي كالاي وارداتي بزند. بخش ديگري از مشكل در مواد اوليه بوده. يعني مواد اوليه بازيافتي كه بيش از حد مصرف شدهاند را باز آسياب ميكنند و يكبار ديگر با آن، محصول ميزنند. اين ضايعات كمكم خاصيتشان را از دست ميدهند اما با زدن رنگ مشكي به آن باز كالاي ارزان توليد ميكنند كه دچار مشكلاتي است. مثلا شكننده و تيز است و به كودك آسيب ميرساند. بخش ديگري از مشكلات، مربوط به رنگ است. رنگهايي كه به اسباببازي اضافه ميشود بايد طبق جدولي باشد كه تناسب اجزاي رنگ را مشخص كرده كه مثلا ميزان سرب آن بايد چقدر باشد. اگر بالاتر باشد ميتواند بچه را مسموم كند. سازمان استاندارد اخيرا تفاهمنامهاي با چين امضا كرده كه كالاها موقع خروج كنترل شوند و هر كالايي كه گواهيهاي مربوطه را داشت، ارسال ميشود.»
مونتاژ در داخل به جاي توليد
حداكثر پنج درصد اسباببازيها در ايران توليد داخل است. دبير شوراي سياستگذاري و نظارت بر اسباببازي علت اين موضوع را مشكلات فراوان براي توليدكننده داخلي ميداند كه يكي از آنها ناتواني در رقابت با كالاي چيني است: «يكي از اقداماتي كه سال گذشته براي حل اين مشكل انجام شد، اين بود كه تعرفه واردات قطعات اسباببازي از 55درصد به 20درصد رسيد. اين كار به كارآفريني در داخل كمك ميكند چون توليدكننده داخلي كه توان توليد يك اسباببازي كامل را ندارد، ميتواند قطعات را از خارج وارد كند. اميدواريم اين اقدام به افزايش توليد داخل هم كمك كند. البته ما توليدكننده صادركننده هم داريم. مثلا كسي را داريم كه تفنگ ترقهاي توليد ميكند و به دوبي ميفرستد. ايراني به عنوان خارجي آن را ميخرد و ميآورد.»
خلاقيت و آموزش قرباني قيمت پايين
كشورهاي ايتاليا، تايوان، تايلند، اسپانيا و آلمان هم بخشي از واردات اسباببازي ما را تامين ميكنند كه به گفته فرجو در حالت بسيار خوشبينانه كمتر از 10درصد واردات ما مربوط به آنهاست. او ميگويد: «كالاهاي اين كشورها نسبت به چينيها گرانتر است اما بيشتر به سمت بازيهاي فكري و پازلهاي تصويري ميرود. از تركيه هم دو كالاي عمدهاي كه در اين زمينه وارد ميشود بادكنك و وسايل پلاستيکي فضاي باز مثل تونل و سرسره و آلاچيق است كه شهرداريها از آنها در فضاهاي كودكان استفاده كردهاند.
اسباببازيهاي فكري، خلاقانه و آموزشي كه در سال 81 زير يك درصد وارد ميشد، الان به 12درصد رسيده. هم خانوادهها به اهميت آن پي بردهاند و هم مربيان و معلمان مهدكودكها. واردكنندههاي زيادي هم وارد اين حوزه شدهاند. مثلا مكعب روبيك مال 40-50 سال پيش بوده و الان در ايران گل كرده و دست همه هست.»
آمار تحليلي شوراي نظارت و سياستگذاري بر اسباببازي از مصرف اسباببازي
نشان ميدهد از عروسكها و ماشينها بيشترين استقبال شده و بيشترين حجم
واردات هم به اين دو اختصاص دارد. دكتر الهام شيرازي فوق تخصص روانپزشكي
كودكان و نوجوانان و عضو هيات علمي دانشگاه تهران، اسباببازيها را به چند
دسته تقسيم ميكند و معتقد است نكته مهم در استفاده از آنها حفظ تعادل است
و هيچكدام را نبايد جايگزين ديگري كرد.»بعضي اسباببازيها حركتي هستند.
مثل توپ و طناببازي كه براي سلامت بچه بسيار مفيد است. و بعضي
اسباببازيها دستي هستند و مهارتهاي ظريف را در بچه تقويت ميكنند. مثل
خميربازي، پازل، خاكبازي و شنبازي. اينها هم بچه را سرگرم ميكند و هم
مهارتهايي ياد او ميدهد. بچه تخيلاتش را به كار ميگيرد و چيزهايي
ميسازد. مثلا خانه شني درست ميكند يا با خميربازي شكل ميسازد. بعضي
بازيها مثل عروسك بازي، تقليدي و تخيلي و بر اساس تقليد از دنياي واقعي
هستند. اعمال كودك در اين بازيها ميتواند نشاندهنده تكامل او باشند.
مثلا اينكه تل به سرش بزند و تصور كند كه تاج روي سرش است، نشان از قدرت
تخيل او دارد. بعضي بازيها مثل نقاشي و كاردستي هم بازيهاي خلاق هستند.
بعضي بازيها فردي و بعضي جمعي هستند. در مجموع هر بازياي كه فكر بچه را
بيشتر به كار بيندازد، بهتر است. اما اين به آن معنا نيست كه بازيهاي ديگر
خوب نيستند. بايد تعادل برقرار كرد و همه بازيها به رشد كودكان به نوعي
كمك ميكنند.»
او معتقد است تفاوتهايي بين بازيهاي دختران و پسران وجود دارد:
«پسربچهها در مقابل دختران بيشتر به بازيهاي خشن و پرتحرك گرايش دارند.
دختران بازيهاي كمتحركتر و كم خشونت را دوست دارند. بازيها بايد به
نوعي اخلاق انساني را پرورش دهد، مثلا حمايت كردن و مهرباني را تقويت
كنند. اما نميتوان گفت بازيهاي خشن و شكست دادن طرف مقابل بد است.
بازيهاي رقابتي هم در جاي خودش مفيد است.»
دكتر شهرام خرازيها مديرگروه سلامت رواني، اجتماعي و اعتياد دانشگاه علوم پزشكي تهران يك گروه به اين اسباببازيها اضافه ميكند و آن اسباببازيهاي بزرگسالان است: «امروزه مخاطب اسباببازي از كودك و نوجوان به سمت بزرگسال هم ميرود. ما شاهديم كه بزرگسالان هم اسباببازيهايي كه براي كودكان ساخته شده، ميخرند. مثلا يك خرس غولآسا را براي خودشان ميخرند. توليدكنندهها هم به سمت توليد اسباببازي مخصوص بزرگسالان روي آوردهاند.»
اسباببازيهاي ممنوع
اگر چيزي كه نيروي انتظامي رسما به عنوان كالاي قاچاق كشف كرده ضربدر چهار يا پنج كنيم تقريبا به رقم قاچاق ميرسيم كه به گفته دبير شوراي نظارت و سياستگذاري بر اسباببازي اين محاسبه در مورد اسباببازي، رقمي نزديك به 25درصد از واردات را تشكيل ميدهد.
او با اشاره به بخشي از قاچاق مربوط به اسباببازيهايي كه ورودشان ممنوع
شده است، ميگويد: «بخشي از قاچاق مربوط به اسباببازيهايي است كه ما
ممنوع كردهايم. چه از نظر استاندارد و چه از نظر فرهنگي، از نظر فرهنگي
اسباببازيهايي كه ممنوع شدهاند، موارد متعددي دارند. مثل كليه
عروسكهايي كه اندام بزرگسال دارند به لحاظ نوع پوشش و اقلامي كه با آنها
هست معمولا فرهنگ غرب را دارند. باربي، سندي و عروسكهايي از اين دست چنين
موردي دارند و در مغايرت فرهنگي با آداب و پوشش ما هستند. يا در بعضي
بازيها فرهنگ مصرف مشروبات الكلي هست مثل ست آشپزخانهاي كه شش دست گيلاس
دارد. ممكن است تصاوير روي بستهبندي مغايرت فرهنگي داشته باشد. ممكن است
عروسكهاي فاني پا را فراتر از اخلاق بگذارند. مثل اسباببازيهاي
شوكدهنده كه مثلا جريان برق وارد بدن ميكند و براي خنده و تمسخر استفاده
ميشود. بخشي از مغايرت فرهنگي هم مربوط به صداي عروسكهاست كه ممكن است
آهنگهاي تند غربي با صداي زن يا مرد باشد. البته سرودهاي كودكانه يا
ملوديهاي ساده مشكلي ندارد.»
دكتر شهرام خرازيها مديرگروه سلامت رواني، اجتماعي و اعتياد دانشگاه علوم
پزشكي تهران ميگويد: «بازي قبل از اينكه ابزاري براي سرگرمي باشد در درجه
اول يك رسانه و حاوي پيام است. يعني هر اسباببازي ساخت هر كشوري براي هر
مقطع سني كه ساخته شده باشد، وقتي مورد مشاهده قرار بگيرد، پيامي از آن درك
ميشود كه به فراخور دانش و شخصيت و آگاهي مخاطب اسباببازي آن پيام ممكن
است به انحاي مختلف تفسير شود و روي ذهن و سلامت روان ما بيتاثير نيست.
اينكه بگوييم اسباببازي يك جسم بيجان است كه هيچ تاثيري روي فرهنگ
استفادهكننده نميگذارد، غلط است. چون مخاطب اسباببازي معمولا كودكان
هستند كه شخصيتشان از نظر رواني بهطور كامل شكل نگرفته و هنوز سن بلوغ را
رد نكردهاند، طبعا تاثير بيشتر ميتوانند بگيرند. از جمله اينكه برخي
اسباببازيها خشونتزا هستند. مثلا يك تانك كه موشك در ميكند يا يك آدم
آهني كه از داخل شكمش مسلسل بيرون ميآيد و شروع ميكند به شليك كردن و نور
از خودش ساطع ميكند، ميتواند خشونتزا باشد. اما تاثير اسباببازي به
اندازه تاثير ساير رسانههاي گروهي مثل تلويزيون، سينما، اينترنت و ماهواره
نيست. حجم اسباببازي كوچكتر از محصولات رسانهاي ديگر است و تاثيري تخت و
يكنواخت دارد. آنها تاثيرات بيشتري دارند چون كاركرد و تنوع بيشتري
دارند.»
هر توليد خارجي به معناي تهاجم فرهنگي نيست
خرازيها درباره استفاده كودكان ايراني از اسباببازيها ميگويد: «متاسفانه تا جايي كه من برخورد داشتهام اسباببازيهاي مورد استفاده كودكان و نوجوانان ايراني اسباببازيهاي وارداتي است؛ اسباببازيهايي كه سنخيت خاصي با فرهنگ ما ندارند. اما آيا بچه اينقدر درك دارد كه متوجه شود اين عروسك با فرهنگ خودش بيگانه است؟ پاسخ اين است كه بچهها در سنين خيلي پايين دانش و آگاهي اين را ندارند كه از اين موضوع تاثير بپذيرند و نبايد حساسيت زياد به خرج دهيم. بايد ميزان درك بچه را در نظر داشته باشيم. در مقاطع سني پنج سال به بالا ممكن است كه بشود روي اين قضيه بيشتر بحث كرد. اما هر چيزي را نبايد تهاجم فرهنگي به حساب آورد. ما عروسكهاي دارا و سارا را داشتيم كه پروژه آن به نظر من تا الان موفق نبوده. شايد علتش اين است كه اين عروسكها جذاب نبودند. وقتي كشورهاي توليدكننده اسباببازي از تكنولوژي بالاتري برخوردار هستند، ما هر چقدر تلاش كنيم اسباببازيهاي ملي و بومي خودمان را توليد كنيم، كشورهايي كه عروسكهاي خودشان را به كشور ما ميفرستند به واسطه بهرهمندي از تكنولوژي پيشرفته، اسباببازيهاي جذابتري را ارايه ميكنند. هر بچهاي متعلق به هر كشوري وقتي در برابر يك اسباببازي قرار ميگيرد هر چقدر جذابتر باشد، از تنوع رنگ بيشتري برخوردار باشند، چراغ بيشتر داشته باشد و نور ساطع كند و كاركردهاي متنوعتري داشته باشد، بچه خود به خود جلب آن ميشود. ما نميتوانيم به بچه بگوييم سراغ اسباببازي جذاب نرو چون مبلغ فرهنگ كشور تو نيست. خيلي از اسباببازيهاي وارداتي اگر به افزايش توانمنديهاي ذهني و مهارتهاي حركتي بچهها كمك كند، هيچ اشكالي ندارد كه استفاده شود ولو اينكه ربطي به فرهنگ خودي نداشته باشد. به نظر ميآيد صنعت اسباببازي سازي ما درست تعريف نشده و كم به آن پرداختهايم. اسباببازي مقولهاي است كه از طرف روانشناسان و روانپزشكان و كساني كه متولي سلامت روان هستند بسيار مغفول واقع شده است.»